Insurekcja kościuszkowska była ostatnią próbą ratowania Rzeczypospolitej Obojga Narodów przed upadkiem w wyniku agresywnej polityki ościennych mocarstw. Wymierzona była w pierwszej kolejności w Rosjan, do których dołączyli Prusacy. Za jej przygotowanie odpowiadały koła patriotyczne w kraju i na emigracji (m.in. Hugo Kołłątaj i Ignacy Potocki). Aktu ogłoszenia powstania, 24 marca 1794 r., dokonał Tadeusz Kościuszko. On też, jako Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej, stanął na czele powstańców. Choć oddziały polskie, wśród których znaleźli się m.in. uzbrojeni w kosy i piki chłopi (kosynierzy), wygrały bitwę pod Racławicami (4 kwietnia) i zajęły Warszawę (17 kwietnia) oraz doprowadziły do wybuchu powstania w Wielkopolsce (sierpień–październik), insurekcja poniosła klęskę. Kościuszko dostał się do niewoli w bitwie pod Maciejowicami (10 października), a Rosjanie zdobyli stolicę (4–5 listopada). Konsekwencją zrywu niepodległościowego, zakończonego 16 listopada 1794 r., był trzeci akt rozbiorowy, podpisany przez Rosję, Prusy i Austrię 24 października 1795 r., który według słów carycy Katarzyny odbył się „dla zapobieżenia temu, aby z popiołów powstał nowy płomień”.