Nagroda Kustosz Pamięci Narodowej została ustanowiona w 2002 roku. Pośród honorowych nagród i odznaczeń przyznawanych przez IPN, Kustosz Pamięci Narodowej szczyci się najdłuższą tradycją. Idea, która przyświecała jego twórcy – prof. Januszowi Kurtyce, było przywracanie szacunku dla przeszłości i promocja wartości, dzięki którym polski duch narodowy przetrwał lata totalitarnego zniewolenia. Kapituła Nagrody ma możliwość uhonorowania również osób, instytucji i organizacji działań za granicą, a także przyznania jednej nagrody pośmiertnej.

W gronie dotychczas wyróżnionych tytułem Kustosza Pamięci Narodowej znajdują się min. Tomasz Strzembosz (2002), Władysław Bartoszewski (2004), Zofia i Zbigniew Romaszewscy (2006), Zofia i Andrzej Pileccy (2015), Prezydent RP na uchodźstwie Ryszard Kaczorowski (2019), a także Komitet Katyński (2010), Społeczny Komitet Pamięci Górników KWK „Wujek” w Katowicach poległych 16 grudnia 1981 r. (2011), Stowarzyszenie „Memoriał” (2012) i Polskie Muzeum w Rapperswilu (2015).Pełna lista laureatów znajduje się w zakładce Konkursy i Nagrody / Nagroda Kustosz Pamięci Narodowej.
Kandydatów do uhonorowania Nagrodą mogą zgłaszać instytucje, organizacje społeczne i naukowe oraz osoby fizyczne. Ma ona charakter honorowy, a jej laureaci otrzymują tytuł Kustosza Pamięci Narodowej.
Zgłoszenia będą przyjmowane do 24 marca 2021 r. - należy je wysłać online za pomocą formularza zgłoszeniowego.